Eco-toerisme

Ecotoerisme is populair in Marokko. Volgens mij betekent dat veel hetzelfde kan blijven. Door de nadruk te leggen op lokale producten hoeven er geen Engelse of Continentaal ontbijt te worden bereid met alle ongemak van varkensvleesproducten. En de rest wijst zichzelf uit. Zonenergie collectoren zie je overal op de daken. Dat zal in de toekomt nog wel verder uitgebreid worden. Het waterverbruik vergt nog wel enige ontwikkeling eer dat het eco-vriendelijk is. Het vervangen van een bad door een douche en de denkende wc doorspoelknop is een grote stap. Wassen zonder water wordt de grote doorbraak van de eeuw. Maar tot nu toe betekent eco-toerisme vooral korte lijnen van plaats van productie naar de tafel en alles vers bereidt in de eigen keuken. Op de tekening is Badijah pasteitjes met een vulling van amandelspijs aan het maken. Het is best een bewerkelijk recept, maar erg populair. In de Soek worden ze verkocht door ondernemende huisvrouwen. (9)

B&B

Diegene die heeft bedacht dat oude woonhuizen in de Medina het wel eens goed zouden kunnen doen als Bead&Breakfast verdient de Nobelprijs. Het heeft de Medina gered van verval en het heeft de toerist gelukkig gemaakt. Inmiddels lijkt ieder huis omgebouwd te zijn. Als je vanaf de daken neerkijkt in de binnenplaatsen zie je overal om je heen schijnbaar oude gebouwen in een nieuw jasje. Ik heb eens een kijkje genomen in zo’n Dar die verbouwd werd. Alleen de voordeur leek gespaard. Binnenin was het gebouw volledig gesloopt en was opnieuw opgetrokken uit betonblokken. Gelukkig is het handwerk in de Soek van hoge kwaliteit en worden overal nieuw gemaakte traditionele deuren en decoraties gebruikt. Anders zou het ‘nieuwe oude’ wel heel snel weer uit de mode raken. Waar blijven al die gezinnen die uit hun woningen moeten wijken voor deze trend? Voorlopig lijkt het buurtleven nog niet ondermijnd door de opkoop van percelen met potentie. In de nauwe straatjes lijkt het leven van alle dag voortgang te vinden zoals dat al eeuwen heeft gedaan, met kleinschalige bedrijvigheid en aandacht voor de kleintjes. Op de tekeing staat de minaret van de Koutoubia die stadsbeeldbepalend is voor Marrakesh. Verder zijn vooral alle schotels opvallend. (4a)

Het Simulacrum

Het Simulacrum is een verzonnen werkelijkheid die als echt ervaren wordt. Bekend is het verhaal uit de Griekse Oudheid waarin tijdens het jureren van een schilderwedstrijd de commissieleden vragen om het gordijn weg te halen dat voor het schilderij hangt. ‘Maar dat is het schilderij!’ was het antwoord. Mickey Mouse is voor kinderen net zo echt als een muis. De Franse filosofen storen zich daarom mateloos aan Disneyland, maar erger is het begiftigen van gewone dieren met menselijke karaktertrekken. Tegenwoordig maakt iedereen zich er schuldig aan, ikzelf in kluis. Je moet mij over katten horen... Hang naar dingen die voorbij zijn en angst voor moderniteit maken dat wij het verleden graag ophemelen. Maar dat doen we dan wel vanuit de situatie waarin wij ons bevinden. Daarom wordt ook wel gezegd dat films of boeken met historische onderwerpen (inclusief wetenschap) meer zegt over de tijd waarin ze geschreven of gemaakt zijn dan over de tijd waarin ze zich afspelen. Toerisme is ook sterk schatplichtig aan het simulacrum en helemaal in Marokko. Als toerist wil je graag in de waan leven dat je het ‘echte’ Marokko beleeft. Je beleeft echter een speciaal voor jou geschapen wereld waar jij je goed in voelt en helemaal zo in Marrakesh. Op de tekening is de daktuintent te zien van Riad Dar Khimissi waar in je je als een Pasja voelt.(6b)

De Tajine

Geen Marokkaanse keuken is zonder Tajine. De Tajine is zowel het kookgerei als het gerecht als de manier waarop een gerecht opgediend wordt. Als kookgerei is het een stoofschotel met een hoge kegelvormige deksel die in een knop eindigt zodat je hem makkelijk op kan tillen. Tijdens het stoven slaat het condens neer op de deksel en loopt dan terug in de schaal. In de keuken wordt de traditionele aardewerken Tajine als stoofpot vaak ingeruild voor de elektrische variant of de klassieke snelkookpan. Maar de aldus bereidde ingrediënten worden dan wel geserveerd in een traditionele Tajine. De vorm van de schotel bepaalt dat het eten wordt opgediend in een berg: het vlees of gevogelte verborgen onder een veelheid van verschillende groenten. Gerechten die zo geserveerd zijn, worden ook Tajines genoemd. Als je met velen van één Tajine opschept, neem je het deel dat het dichts bij je is. Maar er zijn ook kleine éénpersoons Tajines. Op de tekening is Habiba te zien, één van de Dames die het werk doen in de Riad Dar Kmissi in Marrakesh. Zij houdt de snelkookpan én de Tajine in de gaten. Waarschijnlijk zit in de snelkookpan de kip en in de Tajine worden de groeten gestoofd die straks samen met de kip in een andere Tajine op tafel worden gezet. Delice! (11)

Funduq, Riad en Dar

Voordat ik naar Marrakesh ging had ik alleen een vaag idee wat een Riad was en ik had nooit gehoord van een Funduq of een Dar. Maar na één dag in de Medina was dat wel veranderd. In de Medina lijkt alles gebouwd rond een open ruimte: niet alleen de moskeeën en de Madrassa’s (religieuze scholen) maar ook woningen en bedrijven. Een Riad is een tuin met paviljoens eromheen. Een Dar is een binnenplaats omgeven door een woning en een Funduq is een bedrijfsverzamelgebouw van verschillende verdiepingen rond een hof. Tegenwoordig wordt elk tot pension omgebouwd woonhuis een Riad genoemd terwijl het meestal een Dar is. Dat zie je dan in de naam terug komen zoals ‘Riad Dar Khimissi’. Een binnenplaats, zelfs de kleinste, is opgeleukt met een fontein en citrus bomen of sierpalmen. Het geeft koelte in de hete zomers en beschutting tegen het lawaai en stof van de straat. Alle kamers op de benedenverdieping komen uit op de binnenplaats en op de hogere verdiepingen op de galerij die rondom loopt. Soms is een Dar vele verdiepingen hoog en wordt bekroond door een dakterras. Kamers die op het dakterras uitkomen hebben op hun beurt ook weer dakterrassen. Het zijn belangrijke plaatsen van samenkomst met zitjes en lichtjes. De zitjes zijn tegen de zon beschermd door tentachtige structuren zoals op de tekening waar Bert zit te internetten na het ontbijt. De hof van een Funduq is een plaats voor laden en lossen en de op- en overslag van goederen. De bedrijven komen op het hof uit en op de hogere verdiepingen zijn kantoren, verblijven en opslagruimten gevestigd. Tegenwoordig is er vaak plaats voor een restaurant op het dak. (5)

Ketama Hasj

Toch was het niet de eerste keer dat ik naar Marokko ging. Vier en veertig jaar eerder was ik door drie vrienden overgehaald om vanuit een winters Nederland naar Ketama te rijden. Ik wist dat ze daar heen gingen om hasj met dezelfde naam te kopen en dat naar huis te smokkelen. Herman en Henki waren de ‘Venture Capitalists’ van deze onderneming. Natasja en ik ging mee voor de lol als ‘fellow travellers’. Pas nu ik dit opschrijf realiseer ik mij dat als de smokkel expeditie goed afliep Natasja en ik niet zouden delen in de winst, maar als we gepakt werden wij wel in de gevangenis zouden belanden. Wat doe je toch ondoordachte dingen als je jong bent en gelukkig maar dat je ze gewoon doet. We reden door een guur en sneeuw bedekt Frankrijk en Spanje naar een kil en vochtig Rifgebergte. De jongens deden hun zaken en vouwden twee kilo hasj in tien kranten die afzonderlijk per ‘krantenpost’ (zoiets bestond toen) naar huis gestuurd werden. Ze zijn allemaal op hun bestemming aangekomen voor zover ik mij kan herinneren. Wat er verder met de hasj gebeurd is, weet ik niet meer. Ik was alweer met mijn volgende reis bezig: Amerika.(7)

Thuis op de bank

De ANWB Gids bleek het meest informatief voor thuis op de bank. Ik leerde dat in de steden je het beste in de Medina, de oude stad, kon logeren in een Riad, een tot pension omgebouwd koopmanshuis. Verder was er een intrigerend hoofdstuk met de titel: ‘Van wie is Marokko?’ Volgens de schrijver bezat de Koning van Marokko en zijn familie alle grondstoffen en controleerde de exportproductie van het land. Er leek weinig te zijn waar hij niet de winsten van opstreek. En dat terwijl het grootste deel van de bevolking volgens de gids, slechts van de hand naar de mond leefde. Ik ging op zoek naar berichten over Marokko op het Internet. Het eerste wat ik vond was dat een jongen en een meisje van vijftien gearresteerd waren omdat ze een foto van hun kus op Facebook hadden gezet. Verder leek het wel of alle ‘positieve’ dingen die in Marokko gebeuren te danken zijn aan de koning. Hij wordt veelvuldig genoemd als initiator, ondersteuner en aanjager. Het klonk alsof er een griezelig smalle machtbasis is: een routekaart voor een problematische toekomst. ‘Waarom’, dacht ik. ‘Is de ‘Arabische’ wereld vergeven van de ‘Ruling Families’ die alle macht in handen hebben? Staat er niet expliciet in de Koran dat het belang van de gemeenschap voor de belangen van familie of stam gaan? Of wordt er werkelijk gedacht dat de machthebber het belang van de gemeenschap dient en niet die van zichzelf?’(6)

Gidsen

Uiteindelijk kocht ik vier reisgidsen: The Lonely Planet Guide, De ANWB Gids, De Dominicus Gids en Inside Marrakesh. Als je een plek niet kent, zegt een reisgids niet zoveel. Het is droogzwemmen. Zeg mij iets over het Midden Oosten en ik krijg er meestal meteen een beeld bij, maar bij Marokko niet. In de gidsen zag ik foto’s van sneeuw getopte bergen en toeristen op kamelen op een zandduin. De stijl en inhoud van iedere gids was net even iets anders. De Dominicus Gids is voor als je er al bent. Ik leerde er uit dat er veel Medina’s, Kasba’s en Soeks in Marokko zijn. De Lonely Planet Guide sprak van ‘trekking’ en fietsen. Het verbeeldde Marokko als een land voor een gezonde, sportieve, ‘doe’ vakantie. De ANWB Gids was natuurlijk voor als je met de auto uit Nederland kwam aangereden en had een goed inleidend stuk met achtergrond informatie. Inside Marrakesh tenslotte was een shopping gids voor de trendy toerist. Wat ik in de gidsen zocht en raar genoeg op het eerste gezicht niet kon vinden, was een opvallende culturele identiteit die ik zou kunnen gebruiken als uitgangspunt en leidraad voor mijn tekeningen.